yasakliFotoğraf bulunuşundan itibaren sanatın içinde ve dışında pek çok etki yaratmıştır. Yeni bir buluş olarak önceleri sihirbazlık, salt teknik ve araçsal işlevi olan bir etkinlik olarak düşünülmüş olan fotoğraf, zamanla araçsal işlevinin yanı sıra toplumu değiştirme, biçimlendirme, yönlendirme özelliği ve estetik tanıklığı olarak günümüze kadar ilginç bir rota izlemiştir.

Fotoğraf, 19. yüzyılın ortalarında gündeme oturarak, görüntüyle direk ilişkisine bağlı gerçeklik olgusu ile aslında Romantizme karşı süreçte yer almıştır. Fotoğrafın ayrıntıları birebir vermesi veya görüntüyü yansıtması 19. yüzyıl fotoğrafın işleyişi hakkında kesin yargılar oluşturmuştur. Fotoğraf ile metnin birleştirilmesi ve
fotoğrafın eşsiz yeteneği ve etkisi ile kendi yolunu çizerken fotoğrafa yüklenmiş gerçeklik olgusu ile sanatsal pratiği derinleşmediği inancı ortaya atılmıştır. Fransız Devrimi, 19 yüzyılın büyük tarihsel mücadeleler getireceğini ve çok katmanlı hayatların yaşanacağının habercisidir. Fotoğrafı belge olarak 1846-1848 yılları arasında Kırım Savaşı’nı fotoğraflayan ilk savaş fotoğrafçısı Roger Fenton kullanmıştır. Artık fotoğraf bir şeyin meydana geldiğinin tanığı rolünü almaktadır. Florance Nightingale, Fenton’un çektiği fotoğrafları görerek Kırım’a yardıma gitmiştir.

fotograf1

1871 yılında ise komüncülere karşı fotoğraf, tanıklığının yanında kanıt olarak kullanılmıştır. Komüncülerin büyük bir coşku ile verdikleri pozlar, ölümsüzlüklerine değil ölümlerine sebep olmuştur.
Fotoğraf, hem sanat hem belge ve dönüştürücü olmuştur. Fotoğraf aracılığı ile belleklerden silinmeyen görüntüler elde edilmiştir. Hafızalardan silinmeyen pek çok fotoğraf, tarihin akışına müdahale etmiştir. Bellek ve fotoğrafın yakınlaştığı alan ise daha çok belgesel fotoğraf içinde olmuştur. Yaşamı bu kadar yakınımıza getiren fotoğrafın, bellek oluşturduğuna dair pek çok kanıt vardır. Fotoğraf, kitleleri etkilemeye devam etmiştir. Jacob Riis 19. yüzyıl sonu Amerika’sındaki kentsel yoksulluğun ve göçmenliğin ne demek olduğunu, hangi koşullarda yaşadıklarını fotoğraflarıyla görülebilir hale getirmiş ve tüm çıplaklığıyla gözler önüne sermiştir.

fotograf2

Kırım Savaşı’yla başlayan bu süreç, savaş fotoğraflarının önemini arttırmış ve tüm savaşların fotoğraflanması sağlanmış ve fotoğraf ajansları kurulmuştur. En önemlisi ise ‘’Magnum’’ olmuştur. Magnum’un temel kurulma amacı; çağa, çağın olaylarına, insanlarına eğilmek, onlara fotoğraf makinesi aracılığı ile bir tür tanıklık etmektedir. Belli bir proje çerçevesinde çalışan fotoğrafçıların albümleri tarihe önemli belgeler bırakmışlardır.

fotograf3

Robert Capa, 6 Haziran 1944 günü Normandiya Çıkartması’nda (D-Day) çektiği fotoğraflarda, hayatı hem doğrudan hem de dolaylı olarak felce uğratan savaşın yıkıcılığını görmemizi sağlamıştır.

Fotoğrafçı var olan koşulların fotoğraflarını çekerken, kendini toplumsal mücadele içinde ve halkla aynı safta savaşan biri olarak bulabilir. En iyi örnek ve en ünlüsü olan Eugene Smith olan; yaşamını sürdürdüğü Minamata kentinde bulunan fabrika zehirli kimyasallarını denize akıtmakta olduğu için halkın sağlığı buna bağlı olarak kötüye gitmiştir. İşte bu durumda; Smith’in fotoğrafları, insanlığa hizmet etmiş ve halk girişimini desteklemiştir.

fotograf4

Phillip Jones Griffiths, bir kamyonun arkasında ölmüş ablasına ağlayan çocuk fotoğrafı ile (1968), savaş karşıtı düşüncelerin oluşmasına yardımcı olmuştur. Phillip Jones Griffiths, kanlar içinde vurulmuş çelimsiz bir kadın bedeni ile savaşın travmalarını gözler önüne sermiş ve ateşli savaş karşıtı tarzından asla ödün vermemiştir.

fotograf5

AP muhabiri Eddie Adams’ın ve NBC kameramanı Vo Suu’nun gözü önünde 1968’de Polis Şefi, VietKong’lu olduğundan şüphelendiği Nguyễn Văn Lém’i yakın mesafeden silahla başından vurarak öldürmüştür. Muhabir Adams bu anı fotoğraflamış ve bu fotoğraf savaş karşıtlığı ile ilgili akımları hareketlendirmiştir. Adams ayrıca fotoğrafı sayesinde 1969 yılında Pulitzer Ödülü’ne layık görülmüştür.

fotograf6

Fotoğrafik olarak düşünülürse, belirli görüntüler zamanla elenmiştir fakat bazı görüntüler vardır ki, 1972’de dünyanın gözünü Vietnam Savaşı’na çevirmiştir. Vietnam Hava Kuvvetleri tarafından atılan napalm bombasının dumanı önünde eli silahlı askerler ve ağlaşarak fotoğrafçının bulunduğu yöne kaçışan Vietnamlı çocuklar, bunlardan biri; bir kısmı yanmış çıplak vücuduyla hafızalara kazınan 9 yaşındaki Kim Phuc, Vietnam Savaşı’nın sembolü olmuştur. Fotoğrafçı Nguyen Kong Ut’a 1972 yılı Pulitzer Ödülü’nü kazandırmasından öte, dünyanın Vietnam’daki vahşetin farkına varmasında çok büyük pay sahibi olmasıyla gerçek işlevini yerine getirmiştir. Kim bilir, belki bunda fotoğrafçının filmi servise yetiştirmeden önce çocuğu hastaneye ulaştırma erdeminin de payı vardır.

fotograf7

Steve McCurry ‘nin 1984 yılında çektiği Afgan Kızı portresi simge haline gelmiş ve belleklerde silinmez izler bırakmıştır. Sovyetler Birliği’ne karşı Taliban rejimini destekleyen Amerika, Afganistan’ı özgürleştirmek için büyük kurtarma operasyonu başlatmıştır ve Taliban rejiminin kötülüklerine maruz kalmış Afgan kızını yıllar sonra bularak yeniden fotoğraflayan Steve McCurry önceki portrenin belleklerdeki yerini altüst etmiştir. Çünkü geçen onca yıla rağmen Afgan kızının gözlerindeki korku gitmemiştir. Bu durum fotoğraf ve bellek ilişkisini açıklayan örneklerden biri olmuştur.

fotogarf8

fotograf9

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bu fotoğraflar milyonlarca insanın belleğine kazınmıştır. Fotoğraf ayrıcalıklı bir andır ve en güçlü bellek oluşturma aracıdır. İnsanlık tarihini içinde barındıran ve geçmiş yüzyıllardan kalan durağan bir sembol olma görevini üstlenmekte; durağan olması ile insanların ve toplumların belleğinde derin izler bırakma ve bellekte yer tutma gücüne sahiptir.
Fotoğraf, belgeden sanata giden yolda unutulmaz örnekler oluşturmuş, vesikalık fotoğraftan bilimsel fotoğraflara, belgesel fotoğraftan çağdaş sanatın yeni arayüzü olmaya kadar kendine farklı kategorilerde yer açmış ve son iki yüzyılın vazgeçilmez nesneleri olarak dolaşımını sürdürmektedir.

KAYNAKLAR
Sontag, Susan; Fotoğraf Üzerine, Çev: Reha Akçakaya, Altıkırkbeş Yayınları, 1999, İstanbul.
Sontag, Susan; Başkasının Acısına Bakmak, Çev: Osman Akınhay, Agora Yayınları, 2004, İstanbul.
Ünal, Mehmet; Yaşamın Aynası: Fotoğraf, Gendaş Yayınları, 1999, İstanbul.
Germen, Murat; Yaşasın Güzel Afgan Kızları Ölsün Çirkin Olanları, www.paralax.com,
Oral, Merter; “MagnumPhotos”, www.fotomuhabiri.com
Benjamin, Walter; Fotoğrafın Kısa Tarihçesi, Çev: Ali Cengizkan, Yazı Görüntü Ses Yayınları, 2001, İstanbul
Bayhan, Mehmet; Fotoğraf Sanatının Gelişimi, Yıldız Teknik Üniversitesi Meslek Yüksek Okulu Fotoğrafçılık Bölümü
Topçuoğlu, Nazif; Fotoğraflar Gösterir Ama…, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2006.